Τετάρτη, Μαΐου 31, 2006
Επιστήμονες και καλλιτέχνες

Στο αφιέρωμα της εφημερίδας Η Καθημερινή, «Επτά Ημέρες» (24-25 Δεκ. 2005) για τα τετρακόσια χρόνια από την έκδοση του μυθιστορήματος του Μιγκέλ δε Θερβάντες Ο χαρισματικός ιδαλγός Δον Κιχώτης της Μάντσα, Ιππότης της Ελεεινής Μορφής (Μαδρίτη 1605), διάβασα το κείμενο του συγγραφέα και μεταφραστή Φίλιππου Δ. Δρακονταειδή «Ο Δον Κιχώτης είναι εδώ!» και στάθηκα στα ακόλουθα:

… ο Δον Κιχώτης εκφράζει το χαρακτηριστικό ενός κόσμου, που χωρίς την αποτυχία δεν έχει μέλλον.

Αν αυτό το χαρακτηριστικό ισχύει, τότε ο Δον Κιχώτης είναι απαραίτητος: αν δεν τον είχε γράψει ο Θερβάντες, κάποιος άλλος θα τον είχε γράψει. (σελ. 6, 4η στήλη)

Από όσα γράφει ο Δρακονταειδής, πριν από το ανωτέρω παράθεμα, το χαρακτηριστικό που αναφέρει ισχύει, επομένως το μυθιστόρημα Δον Κιχώτης είναι απαραίτητο. Θα γραφεί. Από ποιον; Δεν έχει σημασία. «Κάποιος άλλος θα το είχε γράψει».

Όμως ο Δρακονταειδής συνεχίζει:

Εκείνο που καθιστά τον Δον Κιχώτη δημιούργημα του Θερβάντες και μόνο είναι ότι τα πρόσωπα του έργου είναι τρία: ο Δον Κιχώτης, ο Σάντσο Πάντσα και ο ίδιος ο Θερβάντες που […] ξέρει περί ποίου ο λόγος, αφού η ζωή του υπήρξε αρκούντως δονκιχωτική: […]

Αν κατανοώ τα λόγια αυτά, το μυθιστόρημα Δον Κιχώτης δεν θα μπορούσε να το έχει γράψει κανένας άλλος εκτός από τον Θερβάντες, είναι «δημιούργημα του Θερβάντες και μόνο». Μας λέει, δηλαδή, ο Δρακονταειδής ότι, παρ’ όλο που το μυθιστόρημα «εκφράζει το χαρακτηριστικό ενός κόσμου, που χωρίς την αποτυχία δεν έχει μέλλον» και επομένως κάποιος άλλος θα το είχε γράψει (αν, π.χ., σκοτωνόταν ο Θερβάντες στη ναυμαχία της Ναυπάκτου το 1571, δεν θα άλλαζε και τίποτα, ο κόσμος θα ήταν ο ίδιος), το γεγονός είναι ότι αυτό το μυθιστόρημα είναι «δημιούργημα του Θερβάντες και μόνο» και κανένας άλλος δεν θα το είχε γράψει. Έχουμε εδώ μια πρόταση π και μία άλλη πρόταση όχι-π. Η σύζευξη αυτών απότελεί αντίφαση. Και ο αντιφατικός λόγος δεν μας λέγει τίποτα.

Με αφορμή τα ανωτέρω παραθέματα, θέλω να υποστηρίξω τη θέση ότι το μυθιστόρημα Δον Κιχώτης ουδείς άλλος θα μπορούσε να το έχει γράψει, εκτός από τον Θερβάντες. Γενικότερα, αν το χ είναι ένα έργο τέχνης και το ψ είναι ο δημιουργός του, τότε έχουμε τον ακόλουθο τύπο: Αν το χ είναι δημιούργημα του ψ, τότε η μη ύπαρξη του ψ συνεπάγεται τη μη ύπαρξη του χ. Θα ονομάσω τον τύπο αυτό «νόμο του αναντικατάστατου». Για να γίνω κατανοητός: Παραθυρόφυλλα, τραπέζια, σκαμνάκια και πιατοθήκες μπορεί να φτιάξει οποιοσδήποτε καλός ξυλουργός. Αν ένα συγκεκριμένο τραπέζι δεν το φτιάξει ο μαστρο-Γιώργος, θα το φτιάξει ο μαστρο-Μιχάλης, κι αν δεν το φτιάξει ο μαστρο-Μιχάλης, θα το φτιάξει ο μαστρο-Γρηγόρης, κι αν δεν το φτιάξει άνθρωπος, το φτιάχνουν και μηχανές. Η ύπαρξή του δεν εξαρτάται από την ύπαρξη ενός συγκεκριμένου ανθρώπου. Ουδείς αναντικατάστατος. Θα δώσω άλλο παράδειγμα: Στα μαθηματικά, η θεωρία του Διαφορικού Λογισμού (ΔΛ) διετυπώθη από τον Νεύτωνα, αλλά η σχέση μεταξύ της ύπαρξης του Καρτέσιου και της θεωρίας του ΔΛ δεν είναι αναγκαία. Η ύπαρξη της θεωρίας του ΔΛ δεν εξαρτάται εξ ανάγκης από την ύπαρξη του Νεύτωνα. Η θεωρία του ΔΛ μπορεί να υπάρξει και χωρίς τον Νεύτωνα κι αυτό γιατί, όπως λένε οι ιστορικοί των μαθηματικών, ο Λάιμπνιτς είχε διατυπώσει την ίδια θεωρία σχεδόν ταυτοχρόνως. Άλλο παράδειγμα είναι η θεωρία του ηλιοκεντρικού συστήματος. Η ύπαρξή της δεν είναι αναγκαίως συνδεδεμένη με την ύπαρξη του Κοπέρνικου. Χιλιάδες χρόνια πριν από τον Κοπέρνικο, την είχε διατυπώσει ο Αρίσταρχος ο Σάμιος. Αλλά και στον τεχνολογικό τομέα έχουμε πάρα πολλές περιπτώσεις εφευρέσεων, των οποίων οι φερόμενοι ως εφευρέτες αμφισβητούνται. Πριν από αυτούς, άλλοι έκαμαν τις εφευρέσεις, χωρίς να υπάρχει κλοπή από τους μεταγενέστερους. Στα επιτεύγματα του νοός, δεν ισχύει ο νόμος του αναντικατάστατου τον οποίον ανέφερα για την περίπτωση των δημιουργημάτων των καλών τεχνών. Αν, π.χ., ο Αϊνστάιν δεν διετύπωνε τη θεωρία της σχετικότητας, αργά ή γρήγορα θα τη διετύπωνε κάποιος άλλος επιστήμονας. Αλλά, απ’ ό,τι γνωρίζω, δεν υπάρχουν περιπτώσεις δημιουργίας έργων τέχνης, π.χ., της ίδιας τεχνοτροπίας από διαφορετικούς δημιουργούς, χωρίς να γνωρίζει ο ένας τον άλλον. Αν δεν υπήρχε ο Βαν Γκογκ, οι πίνακές του δεν θα υπήρχαν, επειδή κανένας άλλος δεν θα ζωγράφιζε όπως αυτός. Αν δεν υπήρχε ο Καβάφης ή ο Κάλβος, κανένας δεν θα έγραφε ποιήματα όπως αυτοί. Έχουμε, βεβαίως, μιμητές των ποιημάτων τους και μάλιστα τόσο καλούς που βραβεύονται κιόλας, τα έργα τους όμως είναι μιμήματα πρωτοτύπων.

Τα δημιουργήματα των καλών τεχνών δεν είναι δημιουργήματα του νοός. Είναι πρωτίστως δημιουργήματα του θυμικού της ψυχής των ανθρώπων και όχι του νοητικού της μέρους. Όταν πεθαίνει ένας μεγάλος επιστήμονας, δεν δημιουργείται κανένα κενό στην ζωή μας την επιστημονική. Παν ό,τι θα προσέφερε στην επιστήμη, αργά ή γρήγορα θα προσφερθεί από άλλους επιστήμονες. Αν όμως πεθάνει ένας μεγάλος ή μικρός ποιητής, λογοτέχνης ή ζωγράφος, τότε όντως δημιουργείται κενό, και μάλιστα μεγάλο, γιατί το κενό που αφήνει παραμένει στον αιώνα τον άπαντα. Δεν πληρούται από κανέναν. Αυτά που ήταν να δημιουργήσει χάνονται μαζί του. Με άλλα λόγια, ο νους είναι κοινός σε όλους τους ανθρώπους, το θυμικό όμως είναι ίδιον του καθενός μας. Όταν χάνεται ένα θυμικό, χάνεται κι ένας κόσμος, όταν χάνεται ένας νους, δεν χάνεται τίποτα.

Υπογραφή: Ο Ξυλουργός
Και για την αντιγραφή: Λίτσα
 
Από τη Λίτσα κατά τις 5:55 π.μ. | Ενθύμιον |


12 Σημειώσεις:


Κατά τις 7:53 π.μ., Blogger roidis

νομίζω ότι ο ο Δρακονταειδής, λόγω ιδιότητας και σαν επιφυλλιδογράφος (και όχι μόνον, φυσικά) ξεκινά λέγοντας τα αυτονόητα ως αναφορά τη σχέση Εργου-Δημιουργού, κατόπιν λέει ότι δεν θα μπορούσε να το γράψει άλλος εκτός απ' τον Θερβάντες κλπ κλπ. Αλλά, εδώ πρόκειται για υπερφύαλη φιλολογία (κριτική γαρ..)που μετρά λέξεις για να γεμίσει σελίδες. Αφού το κάθε Εργο Τέχνης, έχει πάντα έναν συγκεκριμένο και μ ό ν ο συγκεκριμένος αυτός καλλιτέχνης θα μπορούσε να δημιουργήσει και κανείς άλλος. Μετα την Δημιουργία, το έργο ΔΕΝ χρειάζεται τον δημιουργό του.

Αυτό που σαγηνεύει στο Δον Κιχώτη είνα κυρίως ότι: Με όχημα και υπέρτατο πρωταγωνιστή τον Λόγο, ο συγγραφέας καταφέρνει να γράψει για την αντίθεση δύο κόσμων μέσω δύο προσώπων, του Δον Κιχώτη και του Σάντσο, που εμφανίζονται συμβολικά αντίθετα, ακόμη και στην λεξικογραφία. Ο πρώτος σε λήμματα αναφερόμενα στην άγνοια της πραγματικότητας, ο δεύτερος στον αντίποδά της.

Βέβαια δεν εξαντλείται μ'αυτό που λέω το Θερβαντικό εγχείρημα, θα ήταν υποτιμητικό...

αλλά το κουτάκι των σχολίων με περιορίζει.

νά'σαι καλά με το κείμενο που ανέβασες

 

Κατά τις 7:58 π.μ., Blogger Λίτσα

Ροΐδη, θα τα μεταβιβάσω στον Ξυλουργό.
Γιατί παιδί μου περιορίζεσαι από το κουτάκι των σχολίων; Παραπονέθηκα εγώ ποτέ για σχόλια-σεντόνια;
(Μπορούμε πάντα να κάνουμε ένα κύκλο post για τον ιππότη της ελεεινής μορφής...)

 

Κατά τις 8:40 π.μ., Blogger zouri1

εχει ξεκινησει παγκοσμια μια μεγαλη κουβεντα για τον Δον κιχωτη.
Οφειλω να σας μαρτυρησω,οτι δεν το εχω διαβασει.Μια φορα πηγα να το παρω,αλλα μολις ειδα το παχος το απεφυγα.Συνηθως διαβαζω στο αεροπλανο,οποτε σε κανενα υπεραντλατικο θα φορντισω να το διαβασω.

 

Κατά τις 10:40 π.μ., Blogger mmg

kalimera L. & all :)))
teloio-agapisa.
mia topothetisi(post evgenika)about kosmothewrisi pou ekfrzei o Dn Kxtis de tha me xalage

 

Κατά τις 10:47 π.μ., Blogger Λίτσα

Υπουργέ - το συνιστώ για υπεραντλαντικό ταξίδι.
mmg - καλή ιδέα, αν "τσιμπήσει" και ο Ροΐδης, θα είναι καλά.

 

Κατά τις 12:25 μ.μ., Blogger The Motorcycle boy

Δεν μου αρέσει ο Δον Κιχώτης και αρνούμαι να διαβάσω οτιδήποτε σχετικό, λόγω ψυχολογικού τραύματος που πέρασα όταν διάβασα το βιβλίο μικρός και στεναχωριόμουνα που τον κοροϊδεύανε τον γεροντάκο.
Υ.Γ.: Το ποστ ήταν πολύ καλό και τα σχόλια ακόμα καλύτερα.

 

Κατά τις 3:26 μ.μ., Blogger Λίτσα

Βρε, ξαναδιάβασέ το τώρα που μεγάλωσες κομμάτι.

 

Κατά τις 3:54 μ.μ., Blogger Eu-aggelos

Δε μας είπες τί γίνεται με τους επιστήμονες-καλλιτέχνες όπως ο Ντα Βίντσι εκτός κι αν δε θεωρέις οτι είναι κι απο τα δύο.Κατα τα άλλα συμφωνώ γενικά αν και πιστέυω οτι ακόμα κι οι επιστήμονες αφήνουν κενό αν σκεφτεί κανεις οτι μπορει αυτό που ανακαλύπτουν-κατασκευάζουν-αποδεικνύουν να το έκαναν και άλλοι αντι αυτών αλλα μη ξεχνας οτι το έκαναν και το κάνουν πιο σωστα και πιο γρήγορα και κερδίζουμε χρόνο πχ στην καταπολέμηση ασθενειών αλλά και γενικότερα.


Υ.Γ:Το πρωι που μπηκα για 2 λεπτα να ποσταρω και να φυγω γιατι θα αργουσα είδα το ποστ σου και νευριασα που δε προλάβαινα να το διαβασω και που με προλαβες φυσικά...

 

Κατά τις 5:55 μ.μ., Blogger Λίτσα

Ο Ντα Βίντσι ως επιστήμων δεν είναι αναντικατάστατος, ως καλλιτέχνης είναι - τόσο απλό. Συμφωνώ στο ότι κερδίζουμε χρόνο κλπ. - αλλά το θέμα δεν είναι αυτό, EYAGGELE. Ο Ξυλουργός υποστηρίζει ότι δεν υπάρχει μοναδικότητα της διάνοιας, αλλά μοναδικότητα του θυμικού και προσυπογράφω, εννοείται.
ΥΓ. Χε, χε, σε πρόλαβα, σε πρόλαβα.

 

Κατά τις 4:48 μ.μ., Blogger sourfou

Οταν εγκαταστάθηκε το καθεστώς Πινοσετ στη Χιλή το 1973, το πρώτο βιβλίο που απαγορεύτηκε ήταν ο Δον Κιχώτης! Καημένε Πινοσετ...

Εχω μια διαφορετική άποψη:

Η μοναδικότητα του Δον Κιχώτη ενυπάρχει μέσα στο ίδιο το συγκεκριμένο έργο και οφείλεται στη ξεχωριστή δυναμική του συγκεκριμένου Ανθρώπου. Δεν είμαι καθόλου σίγουρος οτι ο Δον Κιχώτης του Θερβάντες θα ήταν ισοδύναμος με τον Δον Κιχώτη του Χοσε Μαρια Οτιναναι! Ως εκ τούτου ο νόμος του αναντικατάστατου ισχύει για το συγκεκριμένο έργο οχι όμως και όλα τ'αλλα καλλιτεχνικά έργα απαραιτήτως.

Δυστυχώς η ανθρώπινη ιστορία φαίνεται οτι δεν είναι μια ιστορία προόδου, αλλά μάλλον μια αέναη και μάταιη προσθήκη μηδενικών. Η διαφορά γίνεται απο συγκεκριμένους ανθρώπους συνήθως κάτω απο συγκεκριμένες συνθήκες. Τυχαία δηλαδή!

ΥΓ: Ο διαφορικός λογισμός αναπτύχθηκε απο το Newton.

 

Κατά τις 5:16 π.μ., Blogger Λίτσα

Sourfou - εν μέρει συμφωνώ, αλλά θα παραπέμψω το σχόλιο στον Ξυλουργό.

 

Κατά τις 7:53 μ.μ., Blogger Λίτσα

Sourfou, διεβίβασα το σχόλιό σου στον Ξυλουργό, ο οποίος μου ζήτησε να σε ευχαριστήσω για τη διόρθωση (το διόρθωσα και στο κυρίως κείμενο). Όντως, η διαμάχη για την πατρότητα του διαφορικού ή απειροστικού λογισμού ήταν μεταξύ Νεύτωνα και Λάιμπνιτς. Αλλά επειδή ήταν σίγουρος ότι Καρτέσιος είχε παίξει κάποιο ρόλο στην υπόθεση, κατέβασε τα ... κιτάπια του και βρήκε ότι ο Καρτέσιος ήταν εκείνος που παρείχε στον Νεύτωνα και στον Λάιμπνιτς τη βάση για ν' αναπτύξουν τη θεωρία του ΔΛ - εξ ου και η αναφορά του ονόματός του.
Σχετικά με το δεύτερο σχόλιο για την καθολικότητα της αρχής του αναντικατάστατου στα έργα τέχνης, ο Ξυλουργός επιμένει. Η αρχή ισχύει για όλα τα έργα τέχνης μικρά ή μεγάλα. Υπάρχουν όμως αντικείμενοα που θεωρούνται έργα τέχνης χωρίς να είναι, όπως π.χ. τα εγκεφαλικά λεγόμενα ποιήματα, που δεν είναι ποιήματα. Αυτά τα αντικείμενα μπορούν να παραχθούν από οποιονδήποτε.
(Δεν κάνει ένα καινούριο post, ο ευλογημένος, που μου θέλει σχόλια-σεντόνια!)