Τρίτη, Ιουνίου 13, 2006
Επίκαιρα και διαβολικά

Ακόμη κι αν δεν άνοιγα τηλεόραση, θα το μάθαινα από μια διαφήμιση που επιμένει να ξεπετάγεται κάθε φορά που ανοίγω το yahoo. Πέτυχα, πάντως, και τη διαφήμιση στην τηλεόραση και, βεβαίως, ενημερώθηκα από κάποιο δελτίο ειδήσεων που έκανε ρεπορτάζ για την αποφράδα ημέρα 6/06/06.

Ο λόγος για την ταινία The omen (Η προφητεία), την οποία βεβαίως δεν είδα και ούτε πρόκειται να δω. Τέτοιες ταινίες δεν μου αρέσουν για δύο λόγους: πρώτον, επειδή είχα δει, μικρή, τον Εξορκιστή κι έκανα βδομάδες να κοιμηθώ κι από τότε μου έχει μείνει τραύμα· κυρίως, όμως, επειδή μέσα από υποβλητική ατμόσφαιρα και βρώμικες ψυχολογικές χειραγωγήσεις διαιωνίζουν φόβους και ιδεοληψίες που απεχθάνομαι. Επιπλέον, τα περισσότερα από τα αμερικανικά θρίλερ τέτοιου τύπου χρηματοδοτούνται από τους ευαγγελιστές και το κίνητρο είναι η επιστροφή στο μεσαιωνικό ζόφο (εντάξει, έχω κι εγώ τις εμμονές μου).

Ως παιδί, φυσικά, φοβόμουν τον διάβολο – πάντως, πολύ λιγότερο απ’ ό,τι τον φοβήθηκα βλέποντας τον Εξορκιστή. Εν πάση περιπτώσει, κάτι τα θρησκευτικά που κάναμε στο Δημοτικό, κάτι τα κηρύγματα στον υποχρεωτικό εκκλησιασμό, είχα μάθει ότι μια μοχθηρή δύναμη καραδοκεί να με αρπάξει. Μεγαλώνοντας, έβαλα τα πράγματα σε μια τάξη, καθώς οι παλαιές μου πίστεις και φόβοι άρχισαν να περνούν από την κρησάρα του έλλογου ελέγχου. Έκτοτε, ο διάβολος (ή Nick, όπως τον αποκαλούν οι Άγγλοι) μου προκαλούσε ενδιαφέρον ως λογοτεχνικός ήρωας (μέσα από τον Milton, τον Blake και τον Byron – μην ξεχάσω κι εκείνο το υπέροχο “The Prince of darkness is a gentleman” του Shakespeare): ο εκπεσών άγγελος (μαζί με τον Προμηθέα) υπήρξε το αρχέτυπο για τους ωραίους εγκληματίες του ευρωπαϊκού ρομαντισμού. Φυσικά, σε άλλα συμφραζόμενα μου προκαλούσε απέχθεια – όταν κατάλαβα ότι επί αιώνες υπήρξε ο καλύτερος press agent της καθολικής εκκλησίας (και της ορθόδοξης, βέβαια, αν και σε μικρότερο βαθμό). Εκείνος που τον έβαλε στο παιχνίδι, έκανε πράγματι μια πολύ έξυπνη, θα έλεγα δαιμόνια, επιλογή: έδωσε πρόσωπο στους ανθρώπινους φόβους (διότι ο φόβος είναι πιο αποτελεσματικός όταν ταυτίζεται με κάτι, όταν έχει υπόσταση και όχι όταν είναι απρόσωπος και αφηρημένος), παρέχοντας ένα αποτελεσματικότατο μέσο ελέγχου των πιστών· ο φόβος, δε, αυξήθηκε όταν άρχισε να χαρτογραφείται η κόλαση από τους διάπυρους ιεροκήρυκες του μεσαίωνα και από ποιητές όπως ο Δάντης (αυτά σε άλλο post). Επιπλέον, όπως συμβαίνει σε παρόμοιες περιπτώσεις, εφοδίασε την εκκλησιαστική και την κοσμική εξουσία με έναν εύκολο και ευέλικτο χαρακτηρισμό για τους εχθρούς της – οι αιρετικοί, οι Εβραίοι, οι μουσουλμάνοι, οι Ινδιάνοι, οι Κινέζοι, οι σοβιετικοί και πολλοί άλλοι έχουν κατά καιρούς ταυτιστεί με το πνεύμα του κακού, οπότε η εξόντωσή τους έχει θεωρηθεί θεάρεστο έργο, που εξασφαλίζει το εγκυρότερο συγχωροχάρτι για πρότερες αμαρτίες και οδηγεί στην καλύτερη θέση εντός του παραδείσου.

Αν το ψάξουμε λίγο καλύτερα το πράγμα, όμως, κάτι δεν ταιριάζει, κάτι περισσεύει, κάτι δεν υπολογίστηκε σωστά. Κατ’ αρχάς, αφού ο θεός είναι πανάγαθος, παντογνώστης και παντοδύναμος, τι στην ευχή κάνει ο διάβολος στον κόσμο; Ο θεός, ως πανάγαθος, δεν μπορεί να ανέχεται την παρουσία του· ως παντογνώστης, θα γνωρίζει ασφαλώς ότι υπάρχει· και, ως παντοδύναμος, μπορεί να τον εξαφανίσει με ένα φύσημα. Για να εξακολουθεί, ο διάβολος να υπάρχει και να ενεργεί, τούτο σημαίνει ότι ο θεός ή δεν γνωρίζει ότι υπάρχει (άρα δεν είναι παντογνώστης) ή δεν μπορεί να τον εξοντώσει (άρα δεν είναι παντοδύναμος) ή δεν θέλει να τον εξαφανίσει (άρα δεν είναι πανάγαθος). Όμως, σύμφωνα με την ιουδαιοχριστιανική αντίληψη του θεού, το υπέρτατο ον έχει και τις τρεις αυτές ιδιότητες· αν εστερείτο μία από αυτές, οποιαδήποτε, τότε δεν θα ήταν το υπέρτατο ον. Ωραία, ας πούμε ότι έτσι έχουν τα πράγματα – πώς λοιπόν δικαιολογείται η ύπαρξη του διαβόλου στον κόσμο; (Εν πολλοίς, το ίδιο σκεπτικό ακολουθείται προκειμένου για την ύπαρξη του κακού εν γένει, αλλά κι αυτό παραπέμπεται σε άλλο post).

Τέτοιου τύπου ασυνέπειες οδήγησαν αρκετούς να φανταστούν ότι υπάρχουν δύο ισοδύναμοι θεοί, ο θεός και διάβολος ή ο θεός του καλού και ο θεός του κακού, που αντιμάχονται για την κυριαρχία του κόσμου (οι μανιχαίοι, οι γνωστικοί, οι καθαροί διαπνέονταν από αυτές τις αντιλήψεις), όμως θεωρήθηκαν αιρετικοί, χωρίς παρ’ όλα αυτά να διευθετηθεί το ζήτημα. Από την άλλη, διαβάζοντας κανείς τη Βίβλο δεν έχει ακριβώς την εικόνα της αντιπαλότητας: στον Ιώβ, ας πούμε, τα πάντα κινούνται στο επίπεδο ενός στοιχήματος – λέει ο διάβολος, άσε να τον βάλω τον φουκαρά σε πειρασμό, άσε να του κάνω κακό, να δούμε θα εξακολουθήσει να σου είναι τόσο πιστός; Και απαντά ο θεός: εντάξει, αν τα καταφέρεις, δικός σου. Ένα παιχνιδάκι, όπως αυτά που σκάρωναν οι Ολύμπιοι στους θνητούς, μόνο που ουδείς των Ολυμπίων διεξεδίκησε ποτέ τον τίτλο του «πανάγαθου». Το χειρότερο, όμως, σ’ αυτήν την περίπτωση, είναι πως το παιχνίδι ήταν στημένο, διότι ο θεός, ως παντογνώστης, εγνώριζε τι θα έπραττε ο Ιώβ. Αν σκεφτούμε ότι δέχτηκε το στοίχημα για ν’ αποδείξει στον διάβολο πόσο περιορισμένες είναι οι δυνάμεις του (αλλά γιατί θα έπρεπε να το κάνει αφού ήταν παντοδύναμος; γιατί του «χρωστούσε» λογαριασμό;), φτάνουμε στο συμπέρασμα ότι χρησιμοποίησε τον ατυχή Ιώβ ως εξιλαστήριο θύμα σε μια «διαμάχη» που δεν τον αφορούσε (όπως ακριβώς έκαναν οι Ολύμπιοι με τους Έλληνες και τους Τρώες, στη μυθολογική εκδοχή του Τρωικού πολέμου). Βεβαίως, μετά που τέλειωσε η δοκιμασία, ο θεός τον «αποκατέστησε» τον Ιώβ – μόνο που δεν του έδωσε πίσω εκείνα που είχε χάσει, αλλά τα αντικατέστησε με καινούρια· με άλλα λόγια, την αδικία δεν την επανόρθωσε και βέβαια δεν έσβησε (επειδή δεν μπορούν να σβηστούν) τον πόνο και τα δεινά που βίωσε ο Ιώβ.

Φυσικά, υπάρχουν αρκετοί που μιλούν για αναλογικό ή παραβολικό νόημα της ιστορίας του Ιώβ – αλλά και της Βίβλου εν γένει. Πάντως, είτε κυριολεκτικά τη διαβάσουμε είτε αναζητήσουμε το μεταφορικό της νόημα, το πρόβλημα παραμένει: η ύπαρξη του διαβόλου δεν συμβιβάζεται με την ύπαρξη ενός παντογνώστη, παντοδύναμου και πανάγαθου θεού. Επιπλέον, τι είδους θεός θα ήταν αυτός που θα χρειαζόταν ένα φόβητρο για να κρατήσει τους πιστούς του;

Υπήρχαν εποχές που οι άνθρωποι όχι απλώς πίστευαν στον διάβολο, αλλά μπορούσαν επίσης να τον δουν. Ολόκληρος ο μεσαίωνας κυριαρχήθηκε από τέτοιες παραισθησιακές πραγματικότητες· με τη διαφορά ότι εκείνοι που έκαναν ορατή και αισθητή την παρουσία του διαβόλου ήταν κυρίως οι ιεροεξεταστές με τις γνωστές μεθόδους (αν και δεν αναφέρεται στον μεσαίωνα, αλλά στις δίκες των μαγισσών του Σέηλεμ στα τέλη του 17ου αι., συνιστώ την εξαιρετική ταινία The Crucible, που βασίζεται στο θεατρικό του Arthur Miller). Θα περίμενε κανείς ότι μετά την Αναγέννηση θα εξαφανιζόταν το μοχθηρό φάσμα του κακού – πλην ματαίως, διότι τότε ακριβώς τον χρειάστηκε περισσότερο η Καθολική Εκκλησία, λόγω της Μεταρρύθμισης. Ατυχώς, ούτε ο Αιώνας των Φώτων κατάφερε να το εξοντώσει ούτε και η αισθητική του επανερμηνεία από τους ρομαντικούς και τους αισθητιστές. Και παρ’ όλο που η Ευρώπη φαίνεται να έχει πια ξεκαθαρίσει τους λογαριασμούς της με τον διάβολο, οι Η.Π.Α. εξακολουθούν να κρατούν το θέμα ανοιχτό – με ταινίες όπως Η προφητεία.

(Γράφοντας τα παραπάνω, θυμήθηκα ένα κείμενο του W. H. Auden με τίτλο “Infernal Science”, που εσκεμμένως παραπέμπει στη «Χαρούμενη επιστήμη» του Νίτσε. Το ανεβάζω, ξεχωριστά· πίσω από το καυστικό ύφος του Auden, μπορεί κανείς να διακρίνει μερικές πολύ δυσάρεστες αλήθειες. Το είχε μεταφράσει πριν από χρόνια κάποιος φίλος).

 
Από τη Λίτσα κατά τις 6:04 π.μ. | Ενθύμιον |


14 Σημειώσεις:


Κατά τις 9:32 π.μ., Blogger Godot

wraiotatos o kafes prwi prwi...
Kalimeres.

 

Κατά τις 10:26 π.μ., Blogger Π

Nα κεράσω κι εγώ δυό κουλουράκια, δύο (ενισχυτικές) λεπτομέρειες.

Tο στοίχημα δεν το αρχίζει ακριβώς ο διάβολος: το πράγμα είναι λίγο χειρότερο, γιατί ο ίδιος ο θεός πρωτοβάζει τον Iώβ στο στόχαστρο, και μόνον τότε ο διάβολος ανταποκρίνεται στην πρόκληση. Tο Kεφ. 1 αρχίζει περιγράφοντας τον Iώβ και τα του οίκου του, και ο διάβολος πρωτομνημονεύεται στο στίχο 6 (αποδίδω περιληπτικώς και ασεβώς αλλά ακριβώς): Ήρθαν οι άγγελοι να παρουσιαστούν στο θεό και μαζί τους και ο διάβολος. (7) Kαι του λέει ο θεός: πού γύρναγες; απαντάει αυτός: στη γη τριγύρναγα. (8) Θεός: πήρες χαμπάρι τον Iώβ, που είναι άμεμπτος και θεοσεβής; (9-11) Διάβολος: σάμπως άδικα είναι με τόσα καλά που τούχεις κάνει; πείραξέ του τα υπάρχοντα και τότε να δούμε τι θα σου σούρει. (12) Θεός: ορίστε, πάρε ότι έχει και δεν έχει και κάνε παιχνίδι, μόνο τον ίδιον μην πειράξεις.

Tο ότι ο θεός χρησιμοποιεί τον Iώβ δεν είναι απλώς συμπέρασμα, το λέει καθαρά ο ίδιος: πρώτα στα παραπάνω, μετά στο 2:3, που δέχεται να χαθούν τα υπάρχοντά του Iώβ ANAITIA,* παρότι δηλαδή ο Iώβ δεν φταίει τίποτα απολύτως, αφού (επίσης 2:3) είναι ο καλύτερος άνθρωπος στον κόσμο, και λίγο παρακάτω (2:6), που λέει στο διάβολο επί λέξει «ορίστε, στον παραδίνω».

* «διακενής», δηλαδή άνευ λόγου, δηλαδή χάριν γούστου...

 

Κατά τις 10:33 π.μ., Blogger Π

Παρεμπιπτόντως, ο Eξορκιστής μου αρέσει πάρα πολύ. Παλιά θα είχες δει τη λογοκριμένη εκδοχή: η πλήρης έχει και μερικές απολαυστικότατες βέβηλες στιγμές, πολύ ακραίες για τότε που έγινε η ταινία.

 

Κατά τις 11:30 π.μ., Blogger mmg

kalimerasas:))
a)thriller-ZADORE omws.alla i profiteia apotelei remake tis palaioteris 3logias & den eimai aisiodoxi ws pros tin apodosi ti atmosfairas tou original.Xorcist=to mono thrllr pou me tromaxe.ever.apapa
b)i epinoisi tou diavolou,den me enoxlei,opws de me enoxloun & antistoixes proswpopoiiseis tou kakou(minwtavros,lernaia ydra,klp).
katadeiknyei aplws to gegonos oti oi aoratoi exthroi antimetwpizontai dyskolotera.pio efkola antimetwpizw e.g. to dieftharmeno mpatso apo ti diki mou diafthora-pou nai yparxei & einai egw.apla den yperisxyei.me tin idia exaplousteftiki diadikasia,epilegw na xeirizomai to ntouetaki god-devil.me afti ti logiki einai fysiko na yperisxyei to kalo(god),na yparxei to kako(nick),na to agnoei epideiktika to kalo men,na tou dinei logariasmo de(peri iwv afto)kok.efoson eimai ws monada ikani na prattw to kako=>yparxei to kako.& eimai o dimiourgos tou.an to vaftisa nick i diaolo i marika & tou evala kerata,einai giati afto mou dinei ti dynatotita na tou pw & oust.

oust kiegw omws.sa na to paraxesa
sorry

 

Κατά τις 11:42 π.μ., Blogger Λίτσα

Godot, είχες καιρό να περάσεις για καφέ και όντως ανησύχησα.
π - ομολογώ ότι πρωί-πρωί βαρέθηκα να ξανανοίξω την ΠΔ. Thnx για τις προσθήκες που καθιστούν ακόμη χειρότερα τα πράγματα.
mmg - jadore otan grafeis toso polla! Εννοείται ότι η δική σου προσέγγιση είναι έξω από το θρησκευτικό πλαίσιο, παιγνιώδης και έλλογη: μ' αυτήν συμφωνώ πλήρως. Αλλά αν προσελάμβαναν όλοι έτσι τον διάβολο, οι εκκλησίες θα είχαν χρεωκοπήσει.

 

Κατά τις 11:48 π.μ., Blogger mmg

:)
de theloume na xrewkopisoun omws,giati ola ta lefta tis ekklisias stous ftwxoi pane.
omws & but(t)

 

Κατά τις 12:31 μ.μ., Blogger Cherryfairy

εγώ λίτσα μου,για να μαι ειλικρινής,σκιάζομαι με τον οξαποδώ,φτου,φτου...(στον κόρφο μας)!χαιρετισμούς από τις ανεμοδαρμένες κυκλάδες..

 

Κατά τις 12:41 μ.μ., Blogger Lamiotis

Δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω 100% μαζί σου. Ας μην ξεχνάμε οτι ο διάβολος είναι ο στυλοβάτης της εκκλησίας. Χωρίς αυτόν δεν υπάρχει εκκλησία αν το καλοσκεφτείς. Μπράβο για τις σκέψεις σου.

 

Κατά τις 1:48 μ.μ., Blogger Λίτσα

Στημένο το παιχνίδι, lamioti.
Cherry, πλύ θα μου άρεσε ένας κυκλαδίτικος περίπατος σήμερα.
mmg :) ευτυχώς, δε λες;

 

Κατά τις 6:17 μ.μ., Blogger Epsilon

Καλησπέρα πια κι από μένα... ο διάβολος είναι το αντίπαλον δέος, το απαραίτητο "κακό" για να θριαμβεύσει (?) το "καλό". Με το σχόλιο του Λαμιώτη, θυμήθηκα τον Καβάφη και τους Βαρβάρους του... μυαλό είναι αυτό, παιχνίδια παίζει.

 

Κατά τις 7:01 μ.μ., Blogger roidis

οι Milton,Blake και Byron (κατά σύμπτωση είναι και αυτοί από τις... εμμονές μου, με ακριβώς αντίστροφη σειρά προτεραιότητας)χρησιμοποίησαν την Αλήθεια, ντύνοντάς την Πρίγκιπα/Σατανά κλπ. με τελείος σαρκαστικο-στοχαστικό τρόπο, το πάθος τους για αλήθεια, και οι θλίψη τους για την γενικευμένη άγνοια γύρω τους...

Θα πρέπει να ένοιωθαν αβάσταχτα μόνοι.

 

Κατά τις 8:13 μ.μ., Blogger Λίτσα

Λοιπόν, φίλτατε Ροΐδη, κι εγώ από τον Byron θα ξεκινούσα (είναι το πάθος μου, εδώ και χρόνια), πλήν για... φιλολογικούς λόγους τους κατέταξα χρονολογικά. Για τον Milton δεν ξέρω - αλλά ο Blake και ο Byron, ναι, ήταν αβάσταχτα μόνοι.
epsilon - γι' αυτό όταν πάμε να τους ξεχάσουμε τους "βαρβάρους", έρχεται μια ταινία, ένα κήρυγμα, ένα κάτι, τέλος πάντων, και μας τους θυμίζει.

 

Κατά τις 1:29 π.μ., Blogger sourfou

Αυτη η εικονούλα που έχεις βάλει, εδώ στα δεξιά, είναι ΚΑΤΑΠΛΗΚΤΙΚΗ!!!

Ερώτηση: Ποιό είναι το πλέον κοινό χαρακτηριστικό όλων των ανθρώπων??? Ο φόβος ή μήπως η βαρεμάρα (και/ή βαρεμάρα...)???

 

Κατά τις 10:37 π.μ., Blogger Λίτσα

Καλή ερώτηση. Νομίζω και τα δύο. Και thnx για την περί του πίνακος κρίση.